در روزهای اخیر شاهد بارشهای بالای 200 میلیمتر در برخی شهرهای جنوبی کشور بودیم و در شهر بندرعباس با شرایط مشابه اهواز از نظر توپوگرافی از 25 تا 28 آذر 1404 در مجموع 188 میلیمتر بارش داشتیم در حالیکه بارندگی سالانه متوسط این شهر که در بسیاری از سالها نیز تامین نمی شود ،176 میلیمتر می باشددر نتیجه شاهد شرایط سخت وآبگرفتگی در این شهر بودیم.امکان رویداد مشابه ای در اهواز نیز وجود دارد
این امر ممکن است به خوزستان و مناطق جلگه ای مانند اهواز نیز کشیده شود.
بروز پدیده مونسون در کشور و به ویژه شرق استان خوزستان و بارشهای شدید و ناگهانی در مقیاس زیاد در سال 1401 نیز این بیم را تشدید می کند که اگر اهواز دچار این پدیده شود چه اتفاقی رخ خواهد داد.
بالا ماندن انتشار گازهای گلخانهای، انتظار میرود گرمایش جهانی سبب افزایش بارندگی کل موسمی تا پایان قرن، تنوع بیشتر در پراکندگی بارندگی و افزایش در فراوانی رخداد بارانهای بسیار شدید محلی در بازه های زمانی کوتاه شود. گزارش ارزیابی ششم هیئت بین الدول تغییر اقلیم نیز افزایش و تشدید بارندگیهای موسمی را در هند و جنوب آسیا به دلیل گرمایش جوی تا پایان قرن پیشبینی و اذعان داشته که افزایش تغییرپذیری بارشهای موسمی در حال حاضر نیز مشهود است.
در سال 1401 وقوع مونسون و بارش های سنگین در مدت زمان بسیار کوتاه، تلفات قابل توجه چیزی بود که همه ما اخبارش را شنیدیم و فیلمهایش را دیدیم.بارش بیش از 240 میلیمتر در سراک ایذه و 85 میلیمتری در باغملک و مناطق دیگر در چند ساعت زنگ خطری به صدا درآورد
البته این بارشها با وجود خسارتهای خود به دلیل شیب مناطق یادشده با وجود خسارات قابل توجه ، در نهایت و به سرعت تخلیه شدند اما در شهر اهواز به دلیل توپرگرافی خاص در صورت وقوع چنین بارشی امکان تخلیه طبیعی مانند مناطق کوهستانی وجود ندارد و نیاز به تخلیه به شیوه مصنوعی و علمی دارد همه ما درباره سیل سال 47 شنیده ایم که نه به دلیل بارش بلکه بالا امدن آب کارون رخ داد ولی پس از ورود سیل به اهواز سه هفته طول کشید تا ان آب که یک پیک تند سیل بود تخلیه شد.پس آبگرفتگی و ماندن اب ناشی بارش مشکل منحصفربفردی برای اهواز است.اهواز با مناطق کوهستانی که بواسطه شیب زمین به سرعت آب تخلیه می شود،فرق دارد و شرایط اهواز از این نظر به جای اینکه شبیه باغملک و ایذه در نزدیک خود باشد به یندرعباس در فرسنگها دورتر می باشد.
البته اهواز شرایط این چنین را در سالیان پیش تجربه کرده است در این زمینه در سالیان اخیر مواردی رخ داده است که سه مورد از آنها مورد بررسی قرار می دهیم.
3 آذر 97
در آغاز یک دوره پرآبی موقت در ابتدای سال آبی 97-98 شاهد بارشهای بسیار خوب و سنگینی بودیم .یکی از این بارشها در روز 2 آذر 97 در اهواز با 43 میلیمتر رخ داد شدت بارش در بعدازظهر چنان بود که صبح روز 3 آذر سطح محوطه سازمان آب وبرق خوزستان غرق در آب بود.آن روز تعطیل اعلام شد زیرا امکان حضور کارکنان در محل نبود. در آن روز کوچه نور غرق در آب بود و امکان تردد خودروها میسر نبود.
مورد دوم به روز 25 آذر 1398برمی گردد در این روز از ساعت 4 بعدازظهر باران سنگینی شروع شد و در ساعت 18 معادل 58 میلیمتر در یک ساعت بارید و در نهایت معادل 87 میلیمتر در سه ساعت و نیم بارید که یک نوع رکورد به شمار می آید.بارش سالیانه میانگین اهواز 220 میلیمتر می باشد.
مقدار کل بارش روز 25 آذر در اهواز 87 میلی متر و حداکثر شدت آن حدود 60 میلی متر در ساعت بوده است. این مقدار بارش از نظر مقدار روزانه بارشی معمول بحساب می آید امّا از نظر شدت (مقدار حداکثر بارش در یک ساعت) از نظر تاریخی جزء بارش های نادر محسوب می گردد (هر چند در سال 1383 حداکثر شدتی به اندازه 90 میلی متر در ساعت نیز به ثبت رسیده است این بارندگی کوت عبداله و برخی نقاط کلان شهر اهواز را دچار مشکلات بسیاری کرد.
همچنین مورد سوم یک سال بعد و سه روز 7 تا 9 آذر 99 معادل 92 میلمتر باران در اهواز بارید. اما به دلیل اینکه بارش دچار پخشیدگی شد و بیشترین شدت بارش 28 میلمیتر گزارش شد در نتیجه شدت و تمرکز بارش ان کمتر از باران 25 آذر98 بود و البته با تدارکاتی که دیده شد ،امکان دفع رواناب ان بهتر میسر شد و مشکلات روز 3 آذر97 و 25 آذر 98 در مقیاس کمتری رخ داد.
اما بارش روز 25 آذر 98 در نوع خود یک مونسون به شمار می رفت در آن زمان و پس از وقوع سیل فروردین 98 تلقی عمومی واردشدن در یک دوره پرآب بود لذا آمادگی ذهنی برای یک بارش سنگین وجود داشت ولی امادگی عملیاتی به آن شدت وجود نداشت .
درآن روز من در خانه پدری در خیابان زهره زیتون کارمندی بودم و بارش چنان بود که خیابان اصلی زیر آب برود. وانگهی زیتون یکی از بهترین سیستم های تخلیه رواناب اهواز را دارد . امری که بسیاری از محلات فاقد آن هستند.
معمولاً در همه شهرها سیستم فاضلاب خانگی و شبکه هدایت و دفع آبهای سطحی از هم مجزاست و از نظر قانونی نیز اولی به عهده شرکت های آبفا و دومی به عهده شهرداری هاست. امّا در شهر اهواز این دو سیستم مدت هاست یکی شده و از هم جدا نیستند (بجز معدود شهرک های مربوط به نفت که این سیستم ها از هم جداست). البته در زمانهای دور بیشتر این شبکه ها توسط شرکت های توسعه شهرکها ساخته شده بودند ولی اکنون به آبفا واگذار شده و عملاً برای دفع فاضلاب خانگی بکار گرفته شده اند.
عمر سیستم فاضلاب موجود نیز بیش از 50 سال است لذا این سیستم عملاً عمر مفید خود را کرده است. علاوه بر این، سیستم فاضلاب معیوب فعلی که زمانی برای جمع آوری فاضلاب خانگی منازل ویلایی یک خیابان طراحی شده بودند اکنون با تبدیل منازل ویلایی به مجمتع ها مسکونی باید حداقل نزدیک به ده برابر زمان طراحی، فاضلاب را منتقل نمایند.
بنابراین در همین حد هم سیستم های موجود برای انتقال فاضلاب خانگی دچار مشکل هستند و لذا اضافه شدن رواناب ناشی از بارندگی ها به این شبکه ها از توان آنها خارج است و به همین دلیل با کمترین بارندگی این شبکه ها دچار پس زدگی آب به خیابانها و معابر می شود و مخلوطی از آب باران و فاضلاب خانگی سطح خیابان ها را می پوشاند
اگر این بارش (87 میلی متر در روز) را بخواهیم به عنوان بارش طرح نیز بحساب آوریم (که می شود 3 میلی متر در ساعت و عددی منطقی نیز می باشد) در این صورت با توجه به سطح شهر اهواز (تقریبا 214 کیلومتر مربع) برای تخلیه حجم آب ناشی از آن حدوداً 600000 متر مکعب در ساعت آب باید از سطح شهر تخلیه گردد. چنانچه این مقدار آب بخواهد از طریق 40 خط لوله از قسمتهای شرقی و غربی اهواز تخلیه گردد در این صورت قطر تقریبی لوله ها به بیش از 2 متر خواهد رسید. در حالی که در سال 98 قطر لوله های اصلی فاضلاب که باید هر دو پساب را دفع کنند قطر بسیار بسیار کمتری داشت . بنابراین شبکه حتی برای دفع فاضلاب خانگی نیز کفاف نمی کرد چه رسد به اینکه بخواهد آبهای سطحی را نیز هدایت نماید. علاوه بر این باید توجه داشت که رواناب ناشی از بارندگی ها می تواند مستقیماً به رودخانه تخلیه شوند در حالی که فاضلابهای خانگی باید به تصفیه خانه های فاضلاب وارد و بعد از تصفیه به شکل صحیح دفع و یا استفاده شوند
پس از بارش 25 آذر 98 که منجر به ابگرفتگی در 40 تا 50 نقطه کلان شهر اهواز به ویژه شهرستان کارون (کوت عبداله) گردید اکیپهای از سازمان آب وبرق خوزستان با امکانات کامل به صورت شبانه روزی در محل مستقر شدند و با کمک به شرکت آب و فاضلاب و شهرداری اهواز تلاش کردند تا آبگرفتگی وجود برطرف گردد.
اما در جریان بارش سال 99 .حدود 20 کیلومتر مربع )معادل 9 درصد محدوده شهری( آن
دچار آب گرفتگي شده و از حجم 21.2 میلیون مترمکعب بیشینه رواناب تخمین زده شده ناشي از بارش ، حدود 5 میلیون متر مکعب آب در شهر بصورت ماندابي، حداکثر تا72 ساعت ايجاد شده است. عمده مناطق آب گرفته شده شامل مناطق
کمپلوی جنوبي و شمالي ، کوت عبدالله ، معین زاده، عین دو_ ملاشیه و کیانشهر مي باشد
البته در طول سالیان گذشته نقاط دارای مشکل در شهر اهواز شناسایی شده است و گامهای بزرگی برای عدم تکرار پیشامدهای مشابه در صورت وقوع یک بارش برداشته شده است.
اقدامات انجام شده جهت افزایش تاب آوری طی سال 1399 بر اساس گزارش دفتر هیدروژئوماتیک و مدل های ریاضی معاونت مطالعات جامع منابع آب
بر اساس اطلاعات ارائه شده توسط شرکت آب وفاضلاب استان، به منظور افزايش ظرفیت موجود شبکه فاضلاب برای تخلیه رواناب ها در قالب طرح اضطراری ، اقدامات ذيل صورت گرفت:
خريد و نصب 70 دستگاه و تعمیر 114 دستگاه پمپ ايستگاه های پمپاژ فاضلاب
خريد و اجرای 30 کیلومتر لوله در قطرهای مختلف جهت اصلاح و توسعه محدود و اصلاح نقاط ريزشي
اورهال 30 دستگاه ديزل ژنراتوربرای ايجاد شرايط پايدار و پدافندی
لايروبي 80 مقطع بحراني فاضلاب رو در سطح شهر به طول 300 کیلومتر مشتمل بر 150 کیلومتر در تعهد
شهرداری و150 کیلومتر در تعهد آبفا
در اثر اجرای اقدامات فوق تاب آوری شهرهای اهواز و کوت عبدالله در مقابل آب گرفتگي و دفع آبهای سطحي نسبت به سال 98 به میزان قابل توجهي بهبود يافته است. به گونه ايکه باوجود حجم بیشتر رواناب ناشي از بارش اخیر نسبت به سال 98 )حدود 40 درصد( ، اثرات مثبت اقدامات انجام شده بر اساس نقشه ها و اطلاعات آبگرفتگي سالهای 98 و 99 ارائه شده از سوی شرکت آب و فاضلاب خوزستان به شرح ذيل حاصل گرديد:
. کاهش تعداد مناطق درگیر از 18 منطقه به 5 منطقه
کاهش زمان تداوم آب گرفتگي از حداکثر 10 روز به حداکثر 3 روز
.کاهش سطح آب گرفتگي از 18 درصد سطح شهر به 9 درصد
تخلیه بخش زيادی از آبهای سطحي تجمع يافته توسط ايستگاههای پمپاژ فاضلاب و پمپهای ثابت انجام شد ولي در برخي مناطق آب مازاد بوسیله پمپهای سیاری که با مشارکت دستگاههای اجرايي و به زیر تامین شد، صورت گرفته است.
سازمان آب وبرق خوزستان 70 پمپ
شرکت آب و فاضلاب 22 پمپ
شرکت ملی حفاری 4 پمپ
آتش نشانی شهرداری 4 پمپ
همچنین هم اکنون در بسیاری از نقاط شهر مراحل لوله گذاری و جداگذاری لوله های متناسب و جدید در حال انجام است مانند خیایان زاویه زیتون کارمندی و خیابان دی در گلستان و دیگر نقاط مهم شهر که هم اکنون این عملیات ادامه دارد.
در تهیه این گزارش از منابع مهم و متنوعی استفاده شده است که جا دارد با ذکر نام از همه این عزیزان تشکر کنم.
1-آقای دکتر شهبازی معاونت محترم مطالعات پایه منابع آب برای ارائه چند گزارش درباره بارش سال 99 و توضیحات مناسب درمورد پیشرفتهای اخیر جهت برطرف کردن مشکلات در سطح شهر
2- مهندس محسن حسین زاده ساداتی مدیر محترم دفتر هیدروژئوماتیک و مدل های ریاضی برای تهیه گزارشات بارندگی آذر 99 و مقایسه با سال گذشته
3-مهندس عبدالمحمد بشیری مدیر محترم دفتر ایستگاههای سنجش آب و هواشناسی برای اطلاعات موجود در نرم افزارهای آمار بارش
4- سایت عصر ایران www.asriran.com مطالب و توضیحات و تصاویر آن
و البته باید تشکر مخصوصی از کارگران و عوامل اجرایی نهادهای مربوط مانند سازمان آب وبرق خوزستان ،شرکت آب و فاضلاب ، شهرداری ،شرکت ملی حفاری و ..نمود که در جریان موارد بالا در محل حضور یافتند و با وجود کمبود امکانات فنی با تلاش شبانه روزی در جهت کاهش آلام و دردهای مردم بحران زده در نقاط مختلف شهر اهوازکوشیدند.
مطالب مرتبط
لزوم افزایش فضای سبز اهواز با تاسیس دو پارک جدید در منطقه گلستان
